Soms begint een oordeel met niets meer dan een blik. Een fractie van een seconde waarin je denkt te weten wie de ander is. Maar af en toe kijkt iemand terug op een manier die je laat merken dat jouw blik óók gezien wordt. En dat aannames soms meer over jezelf vertellen dan over degene tegenover je.
Ooit werkte ik als relatief jonkie in het forensische veld. Je bent wel eens (over)moedig. De gevleugelde uitspraak van Pipi Langkous ‘ik heb het nog nooit gedaan, dus ik denk dat ik het wel kan’ had mijn lijfspreuk kunnen zijn. Ik kon het ook, werken in het forensische veld, maar het voelde niet altijd zo. Ik had een flinke stem in de beslissing of iemand op verlof mocht en daarmee had ik ook de taak om de cliënt te vertellen wanneer het níet mocht. De betreffende cliënt was een kop groter dan ik, iets dat al snel het geval is overigens, maar toch. Hij had een Spaanse achtergrond, met bijna gitzwarte ogen die nog donkerder kleurden als hij het niet naar zijn zin had. Zijn strafdossier loog er ook niet om. Ik wist waartoe hij in staat was, hoe mooi hij ook kon schilderen. Dat laatste verraste me als beginner in het forensische veld; daar zaten toch alleen mensen die heftige misdaden hadden gepleegd? Dat deze mensen ook mooie talenten kunnen hebben moest ik nog leren. Wat kon die man schilderen! Maar nu had ik slecht nieuws: geen verlof voor hem. ‘Hoezo niet!’, reageerde hij fel. Zijn ogen kleurden al wat zwarter. Mijn eerste uitleg, namelijk dat hij de afgelopen periode slecht in zijn vel zat, nukkig was en makkelijk ontvlambaar, vatte geen post. Hij moest naar buiten, zei hij, we kenden hem toch? Hij kon heftig zijn, maar het viel uiteindelijk altijd mee. Daar had hij gelijk in, maar wij waren gewend geraakt aan zijn donkere blik, de mensen buiten de poort niet. Die schrikken wellicht en worden bang, lichtte ik toe. Ik kreeg hem direct terug: ‘wat denk je van je eigen ogen?’ Die had ik niet aan zien komen: een tbs-gestelde die onder de indruk was van mijn blik! Voor mij voelde het als de omgekeerde wereld, weer een aanname gesneuveld.
Carlijn van Es is gz-psycholoog bij UvA minds
